“anlatma, göster!” nedir?

dramatik mevzulara (tiyatro, kurmaca yazımı,sinema vs..) ilgisi olanların hep karşına çıkan mottodur “anlatma, göster!”
bu lafın söylendiği yerlerde, fazla detaya girilmez, üstün körü geçiştirilir. şimdi detaylı olarak inceleyelim ne demekmiş bu.

karakter, kurmacadaki olayları yaşarken, o da bizim gibi deneyimler, his eder, düşünür. dışarıdan ona baktığımız zaman arabanın kapısını kapamış, anahtarı da kontakta unutmuştur. bu görülen şeyi olduğu gibi anlattığımızda okuyucular karakterin yaşadığı deneyimleri yaşamamış olacak, böylece eser de ilgi alaka yaratmayacaktır.
eğer olayı okuyucuların beş duyusuna, hayal gücünü ve duygularına hitap edecek şekilde yeniden düzenlersek başarıya ulaşırız: “ayşe, aniden arabadan çıkıp kapıyı hızla kapadı. gözleri camdan kontağa takıldı. anahtalar orada sallanıyordu.”Lanet olsun!” dedi.” evet olayı bu şekilde ifade ettiğimizde ayşe’nin arabadan nasıl çıktığını, anahtarı nasıl farkettiğini görüyor, ne söylediğini duyuyoruz.

toparlıyoruz.
anlatma => “ayşe, anahtarları arabada unuttuğunu farketti.”
gösterme => “ayşe, aniden arabadan çıkıp kapıyı hızla kapadı. gözleri camdan kontağa takıldı. anahtalar orada sallanıyordu.”Lanet olsun!” dedi.”

nasıl göstereceğiz? bunun cevabını kendimizi sanal gerçeklik dünyasında farz ederek arayacağız. hikayedeki karakterin başına gelen olayı sanki biz ilk kez tecrübe ediyormuşuz gibi hareket edip, bu tecrübeyi dile getirecek doğru kelimeleri/cümleleri bulmalıyız. bu deneyimde hissettiğimiz duygular, düşünceler neyden, nasıl ve niçin oluşuyor incelemeliyiz.

bir şeyi anlatırsak, onu okuyucuya dikte etmiş oluruz. bu, onları aptal yerine koymak, onların hayal gücüne güvenmemektir. ama bir şeyi gösterdiğimizde ise sadece o anki olay/duygu ve düşünceye ilişkin kanıtları sunmuş oluruz. bu kanıtların birleştirilip değerlendirilip yorumlanması ise okuyucuya kalmıştır. sonucu onlar çizer.

yani gösterme:

  • okuyucu zekasına saygı gösterir.
  • onu hayal kurmaya teşvik eder.
  • eğlendirir.
  • duyguların kolayca geçmesini sağlar.
  • yazma işini interaktif hale getirir. “noluyor lan burada?” sorusu sürekli kafada dönüp durur.

“ali sinirliydi.” direkt sonucu söyledik yani anlattık.
“ali sertçe elini masaya vurdu.” burada bir kanıt var. neyin kanıtı? ali’nin sinirli olduğunun kanıtı.

Kurmacada anlatma yaptığımız yerleri nasıl yakalarız?

Duyguları isimlendirmişsek

“Ali kızgındı” gibi bir ifade yanlıştır. yine yargıya varmış oluyoruz. bunun yerine kızgınlık belirten eylemleri, düşünceleri, hisleri anlatmamız lazım.
“Ali elindeki oyuncak arabasını hızlıca geri sürdü. halının tüm tüyleri tekerleklere toplanıyordu. durdu. arabayı yerden kaldırıp duvara fırlattı. bir taraftan da hıçkırarak ağlıyordu.” bu gözümüzde canlandı.

tanımlayıcı diyalog teknikleri kullanmışsak

eğer karakter tıslarsa, fısıldarsa vs.. bunu sıfat ve zarf kullanarak anlatma.
“fısıldayarak: ‘nasıl olduğunu bilirsin’ dedi.” => anlatma
“iki eliyle ağzını görünmeyecek şekilde kapattı. söylemek istediğini ben dışında herkesten saklamak istiyordu:’nasıl olduğunu bilirsin’ dedi. ” => gösterme

“için” kullanımı

“için” kelimesini kullanıldığı zaman olayın nasıl gerçekleştiğini göremiyoruz.
“Ali kılıcı almak için mağaraya gitti” => anlatma
“Ali mağaraya girdi. Duvara saplanmış kılıcı çekip aldı.” => gösterme. hem de basit cümlelere indirgendi.

“yardımcı” ve “olma” fiileri

“olabilir, -dir,-idi,-dır ” gibi yapıları kullandığımızda yine bir yargıya varmış olacağız. okuyucunun kafasında hiç bir şey canlanmayacak.
“ali nefes alamıyor.” => anlatma
“ali’nin dudakları mavileşmeye başladı. göğüs kafesi daha az inip çıkıyordu. yüzü sarardı” => gösterme. hem daha fazla detay vermiş oluyoruz. direkt sonucu göstermek yerine okuyucuya kanıtlar sunuluyor.

“fark etti”, “merak ediyordu” gibi düşünceler

bu tarz kelimeler, karaktere ilişkin iç sesi vermiyor.
“ayşe köşeyi dönünce gözden kayboldu. ali, onu bir daha görüp göremeyeceğini merak ediyordu” => anlatma. ali’nin merak ettiğini söylüyor sadece.
“ayşe köşeyi dönünce gözden kayboldu. ali, onu tekrar görebilecek miydi? .. ” => gösterme. ali’nin gerçek niyetine ulaşıyoruz. hatta içsel / bedensel ifadelerle daha da zenginleştirilebilir.

“gördü”/”tattı”/”duydu”/”hissetti”/”dokundu”

bu kelimeler okuyucuya olayı/durumu tecrübe etmesine izin vermez.
“ali silah sesi duydu.” => anlatma. sonucu veriyor bize.
“silah sesleri dağlardan yankılandı.” => gösterme. durumu ali’yle birlikte biz de tecrübe ediyoruz. bu yaklaşım bize detayları girip, yoğun bir anlatım yapmamızı sağlar.

benzetmeler

“gibi, benzeri, aynısı ” gibi kelimeler.
“ezilmiş gibi hissediyorum.” => anlatma. bu tarz ifadelerin çok kullanımı da iyi değildir.
“ezilmiş bir et parçasıydım.” => bu da anlatma ama daha iyi.
“doğrama tahtasına yatırıldım. daha ne olduğunu anlayamamışken dövme aleti kafama kafama inmeye başladı. tabana biraz daha yaklaştım.”=> gösterme

“hemen”/”çabucak”/”sonuçta”

bu zarfları/kelimeleri o anki durum ve koşullardan yararlanarak başka bir şekilde anlat.
“ayşe hemen kapıya baktı.” => anlatma
“ayşe elindeki tabağı yıkamadan tezgahın üzerine koyudu. suyu kapamadan hızlı adımlarla kapıya yöneldi.” => gösterme

genelleştirilmiş sıfatlar/sıfatlar

bir şeyin nasıl olduğunu gösterir sıfatlar.
“sıcak bir gündü.” => “hayvanların su kapları bile buharlaşmıştı. köpekler gölgelik yerler arıyorlardı. insanlardan boş yer kalmamıştı. adım atsan ter içindeydin.”
“kalabalık ve gürültülü bir restorana geldik.” => “parti vardı. 5 yaşındaki bir çocuk, etrafında arkadaşlarıyla pastayı ortaya almışlar. adım atılacak yer yok. ses desen.. çocuk sesleri köpek havlamalarına karışmış, bebek ağlamalarıyla büyüklerin konuşmalarını ancak bastırıyordu.”
o anki olayın/kişinin bulunduğu çevresel koşulları kullanarak anlat.

Önemli Noktalar

  • dümdüz duraklamadan takılmadan düşünmeden yaz.
  • sonra yukarıdaki kriterlere göre metni düzelt, detaylara gir.
  • kurmacaya faydası olmayan detaylara, benzetmelere girme.
    • “ali arabayı ayşe’nin evine doğru sürdü.” => eğer trafik ve bu yolculuğun bazı detayları önemsizse bu lafa gerek yok.
      yerine => “ali yarım saat sonra ayşe’nin evindeydi.” de.

kaynak: https://www.amazon.com/Showing-Telling-Fiction-Writers-Guides-ebook/dp/B00J3CUEZM#navbar

Advertisements

Tags: , , ,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: